2006.10.20 wyrok SN IV CSK 154/06 LEX nr 253398
1. Chociaż z art. 378 k.p.c. nie wynika wprost uprawnienie sądu apelacyjnego do orzekania z urzędu o nieważności czynności prawnej, to mając na uwadze, że nieważność bezwzględną sąd bierze pod uwagę z urzędu, nie można takiego prawa odmówić także sądowi II instancji.
2. Karę umowną zastrzeżoną na wypadek odstąpienia od umowy wiązać można z nienależytym wykonaniem zobowiązania zwrotu rzeczy, a jest to niewątpliwie świadczenie niepieniężne. W związku z odstąpieniem od umowy mogą powstać po stronie leasingodawcy także szkody spowodowane faktem zerwania więzi umownej łączącej strony. W istocie więc kara umowna zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy jest karą przewidzianą w razie niewykonania lub nienależytego wykonania wszelkich zobowiązań niepieniężnych jakie mogą powstać wskutek odstąpienia od umowy. Z tego względu, dla możliwości skutecznego zastrzeżenia kary umownej z tytułu odstąpienia od umowy nie ma znaczenia, że przyczyną, uprawniającą leasingodawcę do złożenia oświadczenia o odstąpieniu, było nienależyte wykonanie przez leasingodawcę świadczenia pieniężnego (zapłaty rat leasingowych).
253398
Dz.U.64.43.296: art. 378; art. 379
Dz.U.64.16.93: art. 483
2006.10.20 wyrok SN IV CSK 154/06 Biul.SN 2007/2/11
Można zastrzec skutecznie, na podstawie art. 483 k.c. karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy leasingu, w razie niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków przez leasingobiorcę (korzystającego).
224591
Dz.U.64.16.93: art. 483; art. 491; art. 709(15)
Przewodniczący: Sędzia SN Mirosława Wysocka.
Sędziowie SN: Józef Frąckowiak (spr.), Maria Grzelka.
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa B. Spółki z o.o. w W. przeciwko Stanisławowi i Barbarze C. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 października 2006 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 18 stycznia 2006 r.,
uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w części dotyczącej uchylenia nakazu zapłaty Sądu Rejonowego z dnia 9 czerwca 2000 r. i oddalenia powództwa co do kwoty 500.000 (pięciuset tysięcy) zł oraz w punkcie II i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonym przez powoda B. sp. z o.o. w W. wyrokiem z dnia 18 stycznia 2006 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony przez pozwanych - Stanisława i Barbarę C. wyrok Sądu Okręgowego z dnia 29 czerwca 2005 r., w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty Sądu Rejonowego z dnia 9 czerwca 2000 r. i powództwo oddalił oraz orzekł o kosztach postępowania. W sprawie tej ustalono co następuje.
W dniu 11 marca 1998 r. pozwani zawarli z niemiecką firmą "W. GmbH" umowę, zgodnie z którą firma niemiecka zobowiązała się do zakupu i odbioru drzwi konstrukcji drewnianej, które produkować mieli pozwani. Zgodnie z § 10 tej umowy "W. GmbH" miał dostarczyć pozwanym linię technologiczną do produkcji tych drzwi a sposób finansowania transakcji miał się odbywać na zasadach leasingu lub kredytowania.
W dniu 11 maja 1998 r. pozwani zawarli umowę leasingu z powodem, zmodyfikowaną następnie dwoma aneksami z 10 i 25 lutego 1999 r., przedmiotem której była wspomniana linia technologiczna do produkcji drzwi. Zgodnie z ostateczną treścią umowy raty leasingowe miały być płatne do 14 dnia każdego kolejnego miesiąca; należności te zabezpieczone były dodatkowo wystawionym przez pozwanych wekslem in blanco, który zgodnie z dołączoną deklaracją powód miał prawo wypełnić w razie nie uiszczenia przez pozwanych jakiejkolwiek należności z tytułu zawartej między stronami umowy.
Realizując swoje zobowiązanie z umowy leasingu powód zawarł ze sprzedawcą "W. GmbH" umowę sprzedaży linii technologicznej, będącej przedmiotem leasingu. Zawarta ona została przy udziale pozwanych, jako użytkownika linii. W § 7 tej umowy sprzedawca zapewnił odbiór 100% produkcji drzwi wyprodukowanych za pomocą sprzedawanych urządzeń, niezależnie od wielkości produkcji. Po odbiorze i uruchomieniu linii technologicznej pozwani dostarczyli sprzedawcy 16 egzemplarzy drzwi. W kierowanej do pozwanych korespondencji sprzedawca kwestionował jakość ich wykonania.
Z dniem 24 czerwca 1999 r. powód wypowiedział pozwanym umowę leasingu w związku z istniejącym zadłużeniem i zażądał unieruchomienia przedmiotu leasingu. W dniu 8 października 1999 r. pozwani złożyli powodowi oświadczenie o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli zawartego w umowie leasingu, jako złożonego pod wpływem błędu. Twierdzili, że powód od początku wiedział, że sprzedawca nie miał zamiaru wywiązać się z zawartej umowy dotyczącej odbioru 100% produkcji drzwi.
Powód wniósł o wydanie wobec pozwanych nakazu zapłaty solidarnie kwoty 4.047.891,12 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu wraz z kosztami postępowania sądowego, na podstawie weksla wystawionego in blanco przez pozwanych w celu zabezpieczenie ich zobowiązań z umowy leasingu. Nakazem zapłaty Sąd Rejonowy uwzględnił w całości żądania pozwu. W toku procesu powód ograniczył dochodzone pozwem roszczenie o kwotę 466.419,68 zł, twierdząc, że przedmiotową linię technologiczną sprzedał w częściach.
Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy uchylił nakaz zapłaty częściowo co do kwoty 3.113.715,80 zł wraz z rozstrzygnięciem o odsetkach, dotyczących tej kwoty za okres od 30 marca 2000 r. do dnia zapłaty i w tym zakresie powództwo oddalił, utrzymując jednocześnie nakaz zapłaty w pozostałej części oraz uchylił nakaz zapłaty w zakresie orzeczenia o kosztach, zasądzając od powoda na rzecz pozwanych kwoty 55.888 zł tytułem kosztów procesu.
Rozpoznając sprawę na skutek apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego. Zmiana tego wyroku nastąpiła jednak nie ze względu na uznanie zasadności zarzutów podniesionych w apelacji, lecz ze względu na stwierdzoną przez Sąd Apelacyjny z urzędu nieważność postanowienia umowy leasingu, na której oparł swoje rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy. Jednocześnie podkreślił, że w związku z uprawomocnieniem się orzeczenia w części, w której oddalono zawarte w pozwie roszczenie odszkodowawcze, sprawa może być rozpoznawana tylko w tym zakresie, w którym uwzględniono powództwo o zapłatę kar umownych (art. 363 § 1 i 3 k.p.c.).
Nieważność, którą stwierdził Sąd Apelacyjny dotyczyła postanowienia § 24 ust. 2 ogólnych warunków leasingu. To postanowienie, które stanowiło integralną część łączącej strony umowy leasingu przewidywało, że leasingobiorca zapłaci karę umowną w wysokości 15% sumy rat leasingu brutto w razie odstąpienia od umowy przez leasingodawcę z powodu niewypełnienia przez leasingobiorcę obowiązków wynikających z umowy leasingu.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Apelacyjny podkreślił, że zgodnie z art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego, to jednak swoboda umów nie może sięgać tak daleko, aby naruszała przepisy iuris cogentis. Ocena, czy ustalenie treści stosunku zobowiązaniowego jest dopuszczalne w odniesieniu do zagadnień, które ustawa reguluje w sposób imperatywny, musi opierać się na konkretnych przepisach ustawy. W rozpoznawanej sprawie takim przepisem jest art. 483 § 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy - kary umownej. Jej skuteczne zastrzeżenie nie zwalnia dłużnika z obowiązku zapłaty nawet w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody (uchwała SN (7) z 6.11.2003 r., III CZP 61/03, OSNC nr 4/2004 r., poz. 69).
Swoboda stron związana z możliwością wprowadzenia do umowy zastrzeżenia o karach umownych istnieje wobec tego, zdaniem Sądu Apelacyjnego, tylko w przypadku, gdy taką sankcją opatrzone jest niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego. Dlatego niedopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej w przypadku zobowiązania leasingobiorcy, co potwierdził w swoim orzeczeniu także Sąd Najwyższy (wyrok z 18.08.2005 r., V CK 90/05). Podkreślić należy, że obowiązkiem, jaki ciąży na leasingobiorcy wobec kontrahenta z mocy umowy, jest spełnienie świadczenia pieniężnego - zapłata rat leasingowych.
Z powołanych wyżej ogólnych warunków leasingu wynikało, że uchybienie terminowości zapłaty rat leasingowych daje finansującemu możliwość odstąpienia od umowy i żądania zapłaty kar umownych. Wysokość tych kar została ustalona w wysokości 15% sumy rat leasingowych brutto. W tej sytuacji, zdaniem Sądu Apelacyjnego, postanowienia tego nie można także uznać za zastrzeżenie odsetek umownych na wypadek opóźnienia się ze spełnieniem świadczenia przez leasingobiorcę (art. 481 § 1 k.c.). Odsetki, co wynika z ich istoty, należą się tylko od sum pieniężnych - rat leasingowych, w stosunku do których leasingobiorca popadł w opóźnienie, nie zaś od rat już zapłaconych lub przyszłych, jeszcze niewymagalnych, czyli - jak to stwierdza § 24 ust. 1 ogólnych warunków leasingu, sumy wszystkich rat.
Wykładnia umowy, dokonana stosownie do reguły interpretacyjnej z art. 65 § 1 k.c. prowadzi zatem do wniosku, że świadczenie zastrzeżone w § 24 ust. 1 ogólnych warunków leasingu dla finansującego ma charakter kary umownej. Przewidziane zostało na wypadek niewykonania zobowiązania pieniężnego, co z mocy art. 483 § 1 k.c., mającego w tym zakresie charakter imperatywny, jest niedopuszczalne. Sankcją, jaka jest związana z zawarciem umowy, której uregulowania wykraczają poza granice przyznanej stronom w art. 3531 k.c. swobody, jest bezwzględna nieważność dotkniętych tą wadliwością unormowań (art. 58 § 1 i 3 k.c.).
Zatem w sytuacji, gdy dochodzone przez powoda, po uprawomocnieniu się wyroku w części oddalającej powództwo o odszkodowanie, roszczenie o zapłatę kar umownych nie ma umocowania w istniejącym, ważnym zobowiązaniu, powództwo w tej części należało także oddalić. Dlatego Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i orzekł o żądaniu pozwu stosownie do art. 496 k.p.c.
W skardze kasacyjnej powód zarzucił przede wszystkim naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: art. 58 § 1 i § 3 k.c., art. 483 i 484 k.c. przez uznanie za nieważne, dokonanego przez strony umowy leasingu, zastrzeżenia kary umownej ze względu na to, iż kara została zastrzeżona na wypadek niewykonania zobowiązania pieniężnego leasingobiorcy; a także naruszenie art. 3531 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 393, 491 i 492 k.c. poprzez odmowę uznania za skuteczne zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z winy leasingobiorcy. Ponadto skarżący zarzucił naruszenia art. 361, 471, 477, 484, 487 i art. 494 k.c. polegające na nieustaleniu odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanych co do kwoty 500.000 zł z tytułu rozwiązania przez powoda umowy leasingu z winy pozwanych, na skutek niewykonania przez nich zobowiązań powstałych w związku z odstąpieniem od umowy leasingu pomimo wykazania przez powoda wystąpienia wszystkich przesłanek odszkodowawczych.
Skarżący wskazał także, że doszło do naruszenia przepisów postępowania cywilnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy a to przede wszystkim art. 378 k.p.c. i art. 379 k.p.c. przez orzekanie przez Sąd II instancji ponad granice zaskarżenia określone we wniesionej przez pozwanych apelacji, i rozpoznanie z urzędu zarzutu nie zgłoszonego przez pozwanych, gdy nie zachodziła nieważność postępowania. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie art. 229 k.p.c., art. 363 k.p.c. oraz art. 493 i 321 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia prawa procesowego poprzez niewłaściwą interpretację w zaskarżonym wyroku art. 378 i 379 k.p.c. Sąd apelacyjny rozpoznając apelację powinien kierować się przede wszystkim zarzutami w niej podniesionymi. Wbrew jednak odmiennej opinii wyrażonej w skardze kasacyjnej, nie jest on tak ściśle związany granicami zarzutów, że z urzędu może brać pod uwagę tylko nieważność postępowania. Sąd apelacyjny rozpoznając apelację orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.). Jeżeli z materiału tego wynika, że określona czynność prawna jako sprzeczna z przepisem prawa jest bezwzględnie nieważna, to nie ma przeszkód, aby pomimo nie sformułowania takiego zarzutu w apelacji, nie mógł on wziąć tego pod uwagę. Nieważność czynności prawnej sąd bierze pod uwagę z urzędu, gdyż zgodnie z art. 58 k.c. czynność taka nie wywołuje skutków prawnych. Skoro sąd apelacyjny ma zaś brać pod uwagę całość materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, to nie może uchylić się od oceny, do której uprawniony jest orzekający w sprawie sąd. W tym zakresie orzeka on, bowiem w istocie tak jak sąd I instancji. Chociaż więc z art. 378 k.p.c. nie wynika wprost uprawnienie sądu apelacyjnego do orzekania z urzędu o nieważności czynności prawnej, to mając na uwadze, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie i doktrynie zapatrywaniem, nieważność bezwzględną sąd bierze pod uwagę z urzędu, nie można takiego prawa odmówić także sądowi II instancji. (zob. wyrok SN z dnia 15 września 2005 r., II CK 69/05; wyrok SN z dnia 20 listopada 2002 r., V CKN 1396/00; wyrok SN z dnia 15 maja 2001 r., I CKN 350/00; wyrok SN z dnia 13 kwietnia 2000 r., III CKN 812/98).
Uznanie prawa sądu apelacyjnego do badania z urzędu tego czy czynność prawna jest nieważna na podstawie art. 58 k.c. nie oznacza jednak, że jego ocena w tym zakresie zawsze musi być trafna. Z taką sytuacją mamy właśnie do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Sąd Apelacyjny działając z urzędu doszedł do wniosku, że zastrzeżenie kary umownej w umowie leasingu w razie jej wypowiedzenia przez leasingodawcę (finansującego) z winy leasingobiorcy (korzystającego) jest nieważne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skoro świadczenie leasingobiorcy polega na zapłacie rat pieniężnych, czyli jest świadczeniem pieniężnym, to zgodnie z bezwzględnie wiążącym przepisem art. 483 k.c., zastrzeganie w razie jego niewykonania kary umownej jest niedopuszczalne. Tego typu postanowienie umowne przekracza ramy swobody umów, określonej w art. 3531 k.c., i w związku z tym na podstawie art. 58 k.c., jest bezwzględnie nieważne. Zgodzić się należy z Sądem Apelacyjnym, że postanowienie tego rodzaju nie może być rozumiane jako zastrzeżenie odsetek umownych.
Chociaż formułując swoje stanowisko Sąd Apelacyjny odwołał się do poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 18 sierpnia 2005 r., V CK 90/05), to nie sposób uznać go za możliwe do przyjęcia. Jak trafnie podkreśla skarżący, kara umowna została zastrzeżona nie w razie niewykonania lub nienależytego wykonania umowy leasingu, ale na wypadek odstąpienia od umowy. Kara ta została wobec tego zastrzeżona za niewykonanie lub nienależyte wykonania zobowiązań jakie powstaną dla leasingobiorcy w następstwie odstąpienia od umowy leasingu, a nie za niewykonanie lub nienależyte wykonanie świadczenia pieniężnego, do którego leasingobiorca zobowiązany jest na podstawie umowy leasingu. To, że nienależyte wykonanie zobowiązania pieniężnego przez leasingobiorcę było podstawą odstąpienia od umowy nie przesądza o charakterze jego zobowiązania, za które zastrzeżono karę umowną. Jak słusznie podnosi skarżący, leasingodawca miał zastrzeżone prawo do odstąpienia od umowy, także z innych przyczyn. Przyczyny te wiązać się mogły z nienależytym wykonaniem obowiązków niepieniężnych przez leasingobiorcę. Już z tego względu, nawet przyjmując punkt widzenia Sądu Apelacyjnego, nie można było twierdzić zasadnie, że kara umowna została zastrzeżona tylko za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania pieniężnego. Istnieje jednak bardziej zasadniczy powód, dla odrzucenia poglądu wyrażonego w zaskarżonym orzeczeniu. Oparte zostało ono na braku rozróżnienia pomiędzy przesłankami odstąpienia od umowy a skutkami do jakich ono prowadzi.
Odstąpienie od umowy powoduje, że uznaje się, iż umowa w ogóle nie wywarła żadnych skutków prawnych. W konsekwencji po skutecznym odstąpieniu od umowy strony powinny sobie zwrócić, to co świadczyły, na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu ewentualnie wynagrodzić szkody spowodowane odstąpieniem od umowy. W rozpoznawanej sprawie na skutek odstąpienia od umowy leasingobiorca został zobowiązany do zwrotu rzeczy leasingodawcy. Karę umowną zastrzeżoną na wypadek odstąpienia od umowy wiązać więc można z nienależytym wykonaniem zobowiązania zwrotu rzeczy, a jest to niewątpliwie świadczenie niepieniężne. W związku z odstąpieniem od umowy mogą powstać po stronie leasingodawcy także szkody spowodowane faktem zerwania więzi umownej łączącej strony. Dobrym przykładem ilustrującym tę tezę jest stan faktyczny niniejszej sprawy. Leasingobiorca nie wydał w terminie urządzenia, które używał na podstawie umowy leasingu. W istocie więc kara umowna zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy jest karą przewidzianą w razie niewykonania lub nienależytego wykonania wszelkich zobowiązań niepieniężnych jakie mogą powstać wskutek odstąpienia od umowy. Z tego względu, dla możliwości skutecznego zastrzeżenia kary umownej z tytułu odstąpienia od umowy nie ma znaczenia, że przyczyną, uprawniającą leasingodawcę do złożenia oświadczenia o odstąpieniu, było nienależyte wykonanie przez leasingodawcę świadczenia pieniężnego (zapłaty rat leasingowych). Jeszcze raz należy bowiem podkreślić, że zastrzeżona kara umowna dotyczyła nie tego zobowiązania pieniężnego, lecz zobowiązań jakie powstały w związku z odstąpieniem od umowy. Te zobowiązania mają zaś charakter niepieniężny. W sytuacji gdy w orzecznictwie przyjęto pogląd, iż karę umowną można dochodzić nawet gdy nie powstała żadna szkoda, wystarczy wykazanie, że nastąpiło odstąpienie od umowy i że dla naprawienia szkód jakie mogą powstać z tytułu skutecznego odstąpienia od umowy zastrzeżona została kara umowna. Istnienie szkody i jej rozmiar mogą więc mieć w tej sytuacji znaczenie tylko dla ewentualnego miarkowania kary umownej, gdy zachodzą przesłanki określone w art. 484 § 2 k.c.
Jeżeli w trakcie procesu powód dochodził naprawienia szkody spowodowanej odstąpieniem od umowy leasingu, a § 24 ust. 4 ogólnych warunków zastrzegał możliwość dochodzenia odszkodowania przenoszącego wysokość kary umownej, to mając na uwadze, że art. 484 § 1 k.c. nie wyłącza w takiej sytuacji dochodzenia odszkodowania, jego roszczenie w tym zakresie nie może być oddalone bez wyjaśnienia, że szkoda jaką powód poniósł była niższa od należnej mu kary umownej. Z tego względu zasługuje również na uwzględnienie zarzut dotyczący naruszenia art. 494 k.c.
Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej w znacznej części okazału się usprawiedliwione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 {15} k.p.c. orzekł jak w sentencji.
IV CSK 154/06
k: