Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna
z dnia 11 września 2003 r.
III CKN 471/2001
LexPolonica nr 2423433
Powództwo o usunięcie niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym zmierza do ujawnienia w księdze wieczystej stanu prawnego istniejącego w dacie orzekania przez sąd (art. 10 ust. 1 ust.ks.w.h.).
Orzeczenie dotyczy:
Dz.U.2001.124.1361: art. 5; art. 10 ust. 1
W orzeczeniu powołano sprawy:
III CKN 202/2000,*III CKN 405/99,*III CKN 495/2000,*II CKN 277/99,*I CKN 144/97,*II CKN 18/97,*III CZP 37/96,*III CZP 64/93
Przewodniczący: SSN Maria Grzelka.
Sędziowie SN: Gerard Bieniek, Kazimierz Zawada (sprawozdawca).
Protokolant: Bożena Kowalska.
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Adama N. przeciwko Adamowi K. i Gminie Miasta K. o uzgodnienie treści księgi wieczystej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 września 2003 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 14 marca 2001 r. (...),
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Adam N. wniósł o uzgodnienie treści księgi wieczystej nr (...), prowadzonej dla stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu nr 14 w budynku nr 5 przy ul. C. w K., przez wykreślenie wszystkich wpisów w tej księdze. Powództwo skierował przeciwko Adamowi K. wpisanemu jako właściciel w wymienionej księdze i przeciwko Gminie K., która w dniu 6 lutego 1991 r. sprzedała lokal nr 14 Adamowi K. Powód żądanie swoje uzasadnił „nieważnością aktu notarialnego” sporządzonego w dniu 6 lutego 1991 r.
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 grudnia 2000 r. oddalił powództwo. Oddalona została też wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 14 marca 2001 r. apelacja powoda od wyroku Sądu Okręgowego.
Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika następujący stan faktyczny.
Budynek nr 5 przy ul. C. położony jest na dwóch działkach: nr 36 i nr 37. Każda z tych działek jest odrębną nieruchomością. W dniu 6 lutego 1991 r., tj. kiedy Gmina sprzedawała lokal nr 14 pozwanemu Adamowi K., dla nieruchomości składającej się*z działki nr 36 prowadzona była księga wieczysta nr (...), w której jako właściciel wpisany był Skarb Państwa, zaś nieruchomość składająca się*z działki nr 37 była objęta księgą wieczystą powstałą z wykazu hipotecznego - lwh 554 - księgi gruntowej gminy katastralnej P. (zob. art. LIV dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych, Dz. U. 1946 r. Nr 57 poz. 321 ze zm. i rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 1946 r. o prowadzeniu dotychczasowych ksiąg hipotecznych (gruntowych, wieczystych) po dniu 31 grudnia 1946 r., Dz. U. 1946 r. Nr 66 poz. 367 ze zm. oraz art. 114 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, Tekst jednolity: Dz. U. 2001 r. Nr 124 poz. 1361 ze zm. i rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 lipca 1986 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych założonych przed dniem 1 stycznia 1947 r. oraz utraty mocy prawnej niektórych takich ksiąg, Dz. U. 1986 r. Nr 28 poz. 141), gdzie jako właściciel wpisany był też Skarb Państwa. Podstawę wpisu Skarbu Państwa w tej ostatniej księdze stanowiło postanowienie Sądu Powiatowego dla Miasta K. z dnia 29 września 1959 r., stwierdzające nabycie własności na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. 1946 r. Nr 13 poz. 87 ze zm.).
Budynek nr 5, w którym znajduje się lokal nr 14 stanowi jednolitą całość pod względem funkcjonalnym i konstrukcyjno-budowlanym: ma jedną klatkę schodową i*nie da się podzielić wzdłuż płaszczyzn pionowych odpowiadających przebiegowi granicy dzielącej działki nr 36 i nr 37 (z dokumentów zawartych w aktach wynika, że działkę nr 37 zabudowali Niemcy pod koniec II wojny światowej).
W umowie sprzedaży lokalu nr 14 zawartej w dniu 6 lutego 1991 r. budynek nr 5 przy ul. C. oznaczono, zgodnie z przedłożonymi notariuszowi dokumentami, jako położony wyłącznie na działce nr 36. Jednocześnie ze sprzedażą lokalu nr 14 w budynku nr 5 położonym na działce nr 36 i sprzedażą udziału, wynoszącego 3/100, we współwłasności części tego budynku nie służących do wyłącznego użytku właścicieli lokali ustanowiono na rzecz pozwanego Adama K. współużytkowanie wieczyste działki nr 36; jego udział w tym współużytkowaniu określono ułamkiem odpowiadającym udziałowi we współwłasności budynku. W umowie Maria P. legitymująca się pełnomocnictwem do działania i działająca w imieniu Zarządu Gminy K. zapewniła, że zabudowana działka nr 36 stanowi mienie komunalne z mocy samego prawa (art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, Dz. U. 1990 r. Nr 32 poz. 191 ze zm.). Sprzedany Adamowi K. lokal wydzielono z księgi wieczystej nr (...) prowadzonej dla nieruchomości składającej się*z działki nr 36 i wpisano do założonej dla niego księgi wieczystej nr (...).
Prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla K. Ś. z dnia 1 grudnia 1994 r., wydanym na skutek wznowienia postępowania o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich własności działki nr 37, zakończonego postanowieniem Sądu Powiatowego dla Miasta K. z dnia 29 września 1959 r., zmieniono to ostatnie postanowienie i oddalono wniosek Skarbu Państwa. Wkrótce potem przeniesiono nieruchomość składającą się*z działki nr 37 z lwh 554 - P. do księgi wieczystej nr (...). Następnie zaś na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego dla K. Ś. z dnia 1 grudnia 1994 r. w księdze wieczystej nr (...) jako właścicieli wpisano powoda oraz jego zmarłą już matkę; obecnie zaś jako właściciel figuruje tam wyłącznie powód.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że należy w drodze wykładni, zgodnie z art. 65 k.c., przyjąć, iż umowa z dnia 6 lutego 1991 r. objęła w istocie obie działki (nieruchomości). Umowę tę należy uznać za skuteczną, ponieważ w chwili jej zawarcia w księgach wieczystych obu nieruchomości jako właściciel wpisany był Skarb Państwa. Także sposób udzielenia pełnomocnictwa - w imieniu Zarządu Gminy K., a*nie*w imieniu Gminy K. - nie sprzeciwiał się uznaniu tej umowy za skuteczną. Istotne jest to, że pełnomocnictwo dotyczyło czynności prawnej, którą Zarząd Gminy mógł przedsięwziąć ze skutkiem dla Gminy. Jeżeliby zaś nawet było inaczej, to Gmina potwierdziła wspomnianą umowę zgodnie z art. 103 § 1 k.c., a*w każdym razie nie odmówiła potwierdzenia w trybie art. 103 § 2 k.c.
Powód skarżąc wyrok Sądu Apelacyjnego powołał jako podstawy kasacyjne: naruszenie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 136 § 2 i art. 137 § 2 pkt 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dniu 6 lutego 1991 r. i*w związku z art. 20 i 21 pkt 7 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Tekst jednolity: Dz. U. 1991 r. Nr 30 poz. 127); błędne zastosowanie art. 18 ust. 2 pkt 9 i art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Tekst jednolity: Dz. U. 1996 r. Nr 13 poz. 74 ze zm.) oraz art. 103 k.c.; naruszenie art. 10 ust.ks.w.h.; naruszenie art. 382 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W orzecznictwie wyjaśniono, że powołanie się na uchybienie artykułowi 382 k.p.c. bez powiązania tego uchybienia z naruszeniem innych przepisów normujących postępowanie rozpoznawcze w zasadzie nie może stanowić podstawy kasacji. Od reguły tej dopuszcza się jedynie nieliczne wyjątki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2002 r. III CKN 495/2000 OSNC 2002/11 poz. 143 i cytowane tam orzecznictwo). Skarżący nie tylko nie wykazał, ale nawet nie podjął próby wykazania, że taki właśnie wyjątek występuje w niniejszej sprawie. Bezzasadność jedynej procesowej podstawy kasacji ma ten skutek, że ocena pozostałych, materialnoprawnych podstaw kasacji musi uwzględniać stan faktyczny stanowiący podstawę zaskarżonego wyroku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r. II CKN 18/97 OSNC 1997/8 poz. 112).
Spośród tych ostatnich podstaw kluczowe znaczenie przypada podstawie powołującej się na naruszenie art. 10 ust.ks.w.h.
Powództwo o usunięcie niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym zmierza do ujawnienia w księdze wieczystej stanu prawnego istniejącego w dacie orzekania przez sąd (z licznych wypowiedzi orzecznictwa na ten temat zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2002 r. III CKN 202/2000 LexPolonica nr 379464). Sąd Apelacyjny oddalając zaskarżonym wyrokiem apelację powoda uznał, że ustalony w sprawie stan faktyczny dowodził istnienia zgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej prowadzonej dla lokalu nr 14 z rzeczywistym stanem prawnym. Powyższe stanowisko Sądu Apelacyjnego nie może być jednak uznane za trafne.
Jest bezsporne, co znalazło wyraz także na rozprawie kasacyjnej, że lokal nr 14 znajduje się*w tej części budynku nr 5, która jest położona na działce nr 37.
Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia Sądu Rejonowego dla K. Ś. z dnia 1 grudnia 1994 r. wyeliminowane zostało z obrotu prawnego z mocą wsteczną postanowienie Sądu Powiatowego dla Miasta K. z dnia 29 września 1959 r. W konsekwencji, od tej chwili nie można było już Skarbu Państwa, a następnie Gminy jako jego następcy prawnego, uważać za właścicieli nieruchomości składającej się*z działki nr 37. Dokonując po uprawomocnieniu się postanowienia Sądu Rejonowego dla K. Ś. z dnia 1 grudnia 1994 r. oceny umowy zawartej w dniu 6 lutego 1991 r., należało więc przyjąć, że Gmina w tej ostatniej dacie nie była uprawniona do rozporządzenia własnością nieruchomości składającej się*z działki nr 37 i położonej na niej części budynku (co do statusu prawnego tej części budynku zob. art. 47 § 1, art. 48*i*art. 191 k.c.). Za właściciela tej nieruchomości w tym czasie należało uważać powoda, który mając już wcześniej udział w tej nieruchomości, nabył przed tą datą w wyniku dziedziczenia udział matki. Jeżeliby więc nawet podzielić zaakceptowaną przez Sąd Apelacyjny wykładnię, zgodnie z którą umowa zawarta w dniu 6 lutego 1991 r. objęła w rzeczywistości także nieruchomość składającą się*z działki nr 37 i położonej na tej działce części budynku, to umowa ta nie mogłaby wywrzeć skutku rozporządzającego w odniesieniu do tej nieruchomości ze względu na brak po stronie Gminy uprawnienia do rozporządzenia nią (por. odpowiednio tu aktualne uwagi zawarte w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 20 września 2001 r. II CKN 277/99 OSNC 2002/6 poz. 77, Monitor Prawniczy 2002/5 str. 219, i*z dnia 24 stycznia 2002 r. III CKN 405/99 OSNC 2002/11 poz. 142).
Podstaw do wywołania skutku rozporządzającego w tym zakresie nie mogły dać także przepisy o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 5*i nast. ust.ks.w.h.). Pomijając, jak rozwiązać problem obciążenia użytkowaniem wieczystym gruntu stanowiącego własność osoby fizycznej, należy w tym miejscu podnieść przede wszystkim to, że wymienione przepisy chronią nabywcę prawa rzeczowego w drodze czynności prawnej pod tytułem odpłatnym działającego w zaufaniu do treści księgi wieczystej, tj. tylko takiego, którego kontrahentem jest osoba wpisana w księdze wieczystej. Jak zaś wiadomo, kontrahentem pozwanego Adama K. była - przy założeniu skutecznego działania w jej imieniu - Gmina, powołująca się na przysługiwanie jej prawa własności nabytego w wyniku komunalizacji (zob. w związku z tym uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1993 r. III CZP 64/93 OSNCP 1993/12 poz. 209), podczas gdy jako właściciel wpisany był w tym czasie w obu księgach wieczystych, a więc nie tylko w księdze wieczystej obejmującej działkę nr 36, ale*i*w księdze wieczystej obejmującej działkę nr 37, Skarb Państwa.
Akceptacja stanowiska Sądu Apelacyjnego byłaby więc jednoznaczna z aprobatą ustanowienia odrębnej własności lokalu w budynku położonym na dwóch nieruchomościach należących do różnych osób: gminy i osoby fizycznej. Jakkolwiek Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 maja 1996 r. III CZP 37/96 (OSNC 1996/9 poz. 116), dopuścił ustanowienie odrębnej własności lokalu w budynku posadowionym na dwóch nieruchomościach, to jednak uczynił to w sytuacji istotnie różnej od obecnie omawianej. Powołana uchwała zapadła bowiem na tle stanu faktycznego, w którym właścicielem obu nieruchomości była gmina i istniała możliwość ich połączenia w jedną nieruchomość.
W związku z ścisłym powiązaniem wpisów w księdze prowadzonej dla nieruchomości lokalowej z wpisami w tzw. księdze macierzystej (w sprawie, przy stanowisku bronionym w zaskarżonym wyroku, powinny być dwie takie księgi), należy jeszcze zwrócić uwagę na sformułowanie żądania powoda (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 1997 r. I CKN 144/97 OSP 1998/2 poz. 34). Dotyczy ono wykreślenia wszystkich wpisów w księdze wieczystej prowadzonej dla lokalu nr 14 (w istocie zamknięcia tej księgi), nie obejmuje natomiast wykreślenia stosownych wpisów w księdze prowadzonej dla nieruchomości składającej się*z działki nr 36. Być może wynika to z braku takich wpisów w tej księdze. Jeżeliby jednak takie wpisy w tej księdze były, należałoby zakładając racjonalne działanie powoda uznać za objęte jego żądaniem także wykreślenie tych wpisów. Jak się bowiem powszechnie przyjmuje związanie granicami żądania (art. 321 § 1 k.p.c.) nie oznacza związania sądu samym sformułowaniem żądania: sąd może je więc odpowiednio, zgodnie z wolą powoda zmodyfikować.
Wskazane w ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia art. 10 ust.ks.w.h. zasadnicze zastrzeżenia co do zaskarżonego wyroku uczyniły bezprzedmiotowym rozpatrywanie pozostałych podstaw kasacyjnych. Wypada tylko zaznaczyć, że uwzględniając okoliczności sprawy nie było ścisłe powołanie się skarżącego na art. 20 i art. 21 pkt 7 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Tekst jednolity: Dz. U. 1991 r. Nr 30 poz. 127) oraz*art. 18 ust. 2 pkt 9*i*art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Tekst jednolity: Dz. U. 1996 r. Nr 13 poz. 74 ze zm.). W dniu bowiem 6 lutego 1991 r., gdy chodzi o pierwszą z tych ustaw, nie obowiązywały powołane przepisy, lecz - będące ich odpowiednikami - art. 21 i art. 24 ust. 6 (Tekst jednolity: Dz. U. 1989 r. Nr 14 poz. 74 ze zm.), a gdy chodzi o drugą z tych ustaw, powołane przepisy obowiązywały w brzmieniu ogłoszonym w Dz. U. 1990 r. Nr 16 poz. 95.
Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 393[13] § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.