Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację posła na Sejm
Rzeczypospolitej Polskiej pani Agnieszki Pomaskiej oraz grupy posłów Klubu
Parlamentarnego Platforma Obywatelska w sprawie zasad przeprowadzania
egzaminu radcowskiego, uprzejmie przedstawiam, co następuje.
Zasady przeprowadzania egzaminu radcowskiego są uregulowane w ustawie
z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65) oraz
wydanym na jej podstawie rozporządzeniu ministra sprawiedliwości z dnia 24
września 2009 r. w sprawie przeprowadzania egzaminu radcowskiego (Dz. U.
Nr 163, poz. 1302).
Wymienione akty prawne regulują zasady przeprowadzania egzaminu
radcowskiego, stanowiąc, że egzamin radcowski składa się z pięciu części
pisemnych. Pierwsza część egzaminu polega na rozwiązaniu testu składającego
się z zestawu 100 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których
tylko jedna jest prawidłowa. Pozostałe zaś części polegają na rozwiązaniu zadań
z zakresu prawa karnego, prawa cywilnego, prawa gospodarczego oraz prawa
administracyjnego.
Zgodnie z ustawą o radcach prawnych, celem egzaminu radcowskiego jest
„sprawdzenie przygotowania prawniczego do samodzielnego i należytego
wykonywania zawodu radcy prawnego”, w tym wiedzy z zakresu prawa i
umiejętności jej praktycznego zastosowania. Stosownie natomiast do § 7 ust. 1
wskazanego wyżej rozporządzenia, egzamin radcowski przeprowadza się w
warunkach zapewniających zdającym samodzielną pracę.
Wszyscy zdający – w skali kraju – rozwiązują te same zadania,
przygotowane przez powołany w tym celu zespół specjalistów z zakresu
poszczególnych dziedzin prawa. Również warunki i zasady zdawania egzaminu
są dla wszystkich takie same. Znaczenie egzaminu jest bardzo wysokie, skoro
jego zdanie prowadzi do nabycia uprawnień do wykonywania prawniczego
zawodu zaufania publicznego i winno stanowić gwarancję profesjonalnego
świadczenia pomocy prawnej.
2
Z przytoczonych przepisów wprost zatem wynika, że samodzielność prac
egzaminacyjnych oraz jednolitość wymogów stawianych wszystkim zdającym
stanowią fundamentalne zasady egzaminu radcowskiego.
Z całą pewnością odręczna forma pisemna części od drugiej do piątej
egzaminu radcowskiego będzie zgodna z wyżej wymienionymi zasadami
przeprowadzania tego egzaminu.
W ocenie ministra sprawiedliwości, przeprowadzenie części drugiej do piątej
egzaminu radcowskiego przy użyciu komputerów, w których zainstalowane są
edytory tekstów oraz systemy informacji prawnej, powyższe zasady narusza,
należy zatem taką formę egzaminu uznać za niedopuszczalną z niżej
przedstawionych przyczyn.
Sporządzanie pracy egzaminacyjnej na komputerze z jednoczesnym
dostępem w nim do bazy aktów prawnych, np. z wykorzystaniem systemu
informacji prawnej Lex, może powodować wątpliwości co do samodzielności
sporządzanych prac. Nieograniczona możliwość kopiowania określonych
fragmentów orzeczeń czy komentarzy może doprowadzić do tego, że praca
przestaje być już samodzielną i przygotowaną wyłącznie przez danego
zdającego. Z informacji uzyskanych od wydawcy ww. programu wynika, że
funkcji kopiowania nie da się wyłączyć. Problem ten jest o tyle istotny, że
przykładowo przytoczony program Lex posiada w swojej bazie danych, w
wersji Omega, około 200 000 orzeczeń różnych sądów i trybunałów, około 1000
różnych komentarzy i monografii, około 1300 pełnych tekstów glos do
orzeczeń, czy około 14 000 pism urzędowych. Tak obszerna baza danych
powoduje, że egzaminatorzy sprawdzający dane prace mogą mieć problem z
jednoznacznym zidentyfikowaniem, czy poszczególne prace lub ich fragmenty
są wyrazem wiedzy i własnych przemyśleń osób zdających, czy też pochodzą z
orzeczeń, komentarzy czy innych dokumentów bądź też są ich kopiami.
Jakkolwiek nie budzi wątpliwości, że można w czasie egzaminu korzystać z
tekstów aktów prawnych i komentarzy oraz orzecznictwa, to łatwość
3
przeprowadzenia operacji kopiowania (na zasadzie „kopiuj-wklej”) może
prowadzić do sporządzenia pracy całkowicie niesamodzielnej, gdzie
decydującym elementem nie będzie wiedza zdającego, lecz umiejętność
posługiwania się programem zawierającym bazę aktów prawnych. Z tej
przyczyny wydaje się, że nie jest możliwe sporządzenie prac egzaminacyjnych
na komputerach, które są wyposażone w edytor tekstów i jednocześnie w system
informacji prawnej.
Nie można jednak wykluczyć, że potencjalnie istnieją techniczne możliwości
wyłączenia funkcji kopiowania tekstów, np. z programu Lex, ale – skoro
wydawca nie przewiduje takiej możliwości – może to rodzić wątpliwości w
zakresie naruszenia praw autorskich, również autora systemu operacyjnego
(np. programu Windows).
Przeprowadzenie egzaminu przy użyciu komputerów narusza również zasadę
równego traktowania zdających i stawiania im identycznych wymogów.
Zgodnie z art. 364 § 1 ustawy o radcach prawnych, egzamin radcowski
polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby do tego egzaminu
przystępującej. Przepisy nie przewidują natomiast sprawdzania umiejętności
posługiwania się edytorem tekstów i programami zawierającymi bazy aktów
prawnych, co jest niezbędne przy sporządzaniu prac za pomocą komputerów.
Jak wynika z zapytań kierowanych do ministra sprawiedliwości, nie wszyscy
zdający są zainteresowani sporządzaniem prac egzaminacyjnych za pomocą
komputerów. Brak jest jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, że wszyscy
zdający biegle posługują się programami, które zostałyby zainstalowane w
komputerach (m.in. z powodu wielości systemów operacyjnych i systemów
informacji prawnej), jak i samymi komputerami, które zostałyby im
dostarczone, w stopniu umożliwiającym niezwłoczne – po zapoznaniu się z
zadaniem – przystąpienie do pracy. Czas na rozwiązanie zadań
egzaminacyjnych wynosi od 3 do 6 godzin i z pewnością jest on za krótki na
zapoznawanie się w tym czasie z obsługą konkretnego komputera i
4
oprogramowania, jeżeli okaże się on inny niż używany zwykle przez zdającego.
Z powyższych przyczyn zasada równości mogłaby być zapewniona tylko
wówczas, gdyby wszystkim zdającym dostarczone zostały komputery o
identycznych parametrach, a ponadto, gdyby zdający z odpowiednio dużym
wyprzedzeniem byli poinformowani o zainstalowanej wersji oprogramowania w
celu zapoznania się z nią.
Odnosząc się do postulowanej w interpelacji formy egzaminu radcowskiego,
uprzejmie zauważam również, że szereg egzaminów państwowych odbywa się
w formie odręcznej. Przykładem jest egzamin sędziowski, prokuratorski,
notarialny, referendarski, komorniczy, egzamin dla osób ubiegających się o
licencję syndyka, czy postępowanie kwalifikacyjne dla pracowników służby
cywilnej ubiegających się o mianowanie. Egzaminy te mają swoją doniosłość,
zwłaszcza egzamin sędziowski czy prokuratorski, który swoim charakterem
odpowiada egzaminom adwokackim i radcowskim. Zwracam uwagę, że
państwowy egzamin radcowski i adwokacki w 2006 r. i 2009 r. również były
przeprowadzane w formie odręcznej.
Odwoływanie się w interpelacji do egzaminów radcowskich
przeprowadzonych w 2009 r. przez samorządy pozostaje bez związku z
zasadami państwowego egzaminu radcowskiego.
Porównując egzamin radcowski, który rozpoczyna się w czerwcu 2010 r., do
egzaminów, które przeprowadził w 2009 r. samorząd radców prawnych, trzeba
mieć bowiem na uwadze, że przepisy je regulujące wprost zezwalały na
używanie także komputerów na egzaminie.
Możliwość taka wynikała bowiem z uchwały Krajowej Rady Radców
Prawnych z dnia 5 czerwca 2009 r., nr 68/VII/2009 w sprawie zasad
przeprowadzenia egzaminu radcowskiego, która – zgodnie z art. 16 ustawy z
dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy Prawo o adwokaturze, ustawy o
radcach prawnych i ustawy Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286) –
regulowała zasady przeprowadzania egzaminu radcowskiego dla aplikantów
5
radcowskich, którzy zdali egzamin konkursowy w dniu 10 grudnia 2005 r. i
rozpoczęli aplikację przed dniem 1 października 2006 r. Egzamin ten odbywał
się zatem w zupełnie odmiennym stanie prawnym. Podkreślenia wymaga, że
organy samorządowe nie potraktowałyby tego problemu w sposób
profesjonalny, tylko kilka z nich skorzystało z usług odpowiednich firm do
zapewnienia obsługi komputerowej zdającym, by np. wyeliminować możliwość
korzystania z niedozwolonych materiałów czy korzystania z urządzeń służących
do przekazu lub odbioru informacji. W większości zdający wykorzystywali
własny sprzęt komputerowy, co mogło wiązać się z możliwością korzystania z
niedozwolonych materiałów, a dostęp do kopiowania z systemów informacji
prawnej był nieograniczony.
Odnosząc się do pytań postawionych w interpelacji poselskiej, w
szczególności co do możliwości wykorzystania komputerów dostarczonych
przez samych zdających z dostępem do edytora tekstów i programu
zawierającego bazę aktów prawnych, wskazać należy, że przede wszystkim z
wyżej przytoczonych względów – dotyczących naruszenia zasady
samodzielności oraz równego traktowania – negatywnie odnieść się należy do
tego postulatu. Dodatkowo należy zauważyć, że komputery te winny być
uprzednio sprawdzone pod kątem tego, czy nie zawierają niedozwolonych
materiałów i pomocy naukowych, które to czynności należałoby zlecić
zewnętrznej firmie informatycznej. Co więcej, uprzednie sprawdzenie sprzętu
komputerowego nie wykluczy ewentualnej możliwości łączenia się w trakcie
trwania samego egzaminu z osobami trzecimi przy wykorzystaniu modemu czy
Wi-Fi.
Nie jest również możliwe do zaakceptowania rozwiązanie polegające na
korzystaniu z własnego komputera, co stanowiłoby akceptację sytuacji, że o
wyniku egzaminu w dużym stopniu mogłaby decydować jakość posiadanego
przez zdającego sprzętu komputerowego i oprogramowania, abstrahując od
bardzo istotnych problemów natury techniczno-organizacyjnej dotyczących
6
odpowiedniego przygotowania i zabezpieczenia komputerów przez uprawnione
serwisy.
Odpowiadając na pytanie dotyczące pokrycia przez zdających wszelkich
kosztów związanych z zapewnieniem obsługi informatycznej w trakcie
egzaminu przez firmę zewnętrzną, informuję, że problematykę tę reguluje art.
334 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Zgodnie z nim, osoby zdające egzamin
radcowski obowiązane są do uiszczenia opłaty za ten egzamin. Brak jest więc
podstaw do ponoszenia przez te osoby dodatkowych kosztów bądź opłat,
niewynikających z ustawy, związanych m.in. z pokryciem wynagrodzenia
zewnętrznej firmy, która dostarczyłaby sprzęt komputerowy na egzamin
radcowski. Problem ten ma jednak charakter wtórny wobec zastrzeżeń natury
podstawowej, tj. zastrzeżeń naruszenia zasady równości i samodzielności prac
egzaminacyjnych.
Co do pytania dotyczącego możliwości korzystania podczas egzaminu
radcowskiego z tekstów aktów prawnych czy komentarzy, wskazać wypada, że
kwestia ta została uregulowana w art. 364 ust. 12 ww. ustawy o radcach
prawnych. Zgodnie z nim, podczas rozwiązywania zadań z części drugiej do
piątej egzaminu radcowskiego zdający może korzystać z tekstów aktów
prawnych i komentarzy oraz orzecznictwa. Z powyższego jednoznacznie
wynika, że korzystanie z tekstów aktów prawnych i komentarzy bądź
orzecznictwa jest dozwolone. Ustawa nie wprowadza także zakazu korzystania z
komentarzy opatrzonych podkreśleniami, jednak w każdym konkretnym
przypadku kwestię tę będzie rozstrzygał przewodniczący komisji
egzaminacyjnej.
Odpowiadając na ostatnie pytanie dotyczące wcześniejszego
doprecyzowania przez Ministerstwo Sprawiedliwości zasad przeprowadzania
egzaminu radcowskiego, informuję, że zasady te wynikają z regulacji zawartych
w przepisach powszechnie obowiązujących, tj. w ustawie o radcach prawnych
oraz w wydanym na jej podstawie rozporządzeniu ministra sprawiedliwości w
7
sprawie przeprowadzania egzaminu radcowskiego. Regulacje zawarte w
rozporządzeniu są zgodne z zakresem i treścią wytycznych zawartych w
delegacji ustawowej.
Podkreślić jednak należy, że minister sprawiedliwości dostrzega, że
informatyzacja zarówno wymiaru sprawiedliwości, jak i administracji
uzasadniać może sporządzenie prac egzaminacyjnych przy użyciu komputerów.
Konieczne zatem będzie rozważenie wprowadzenia w przyszłości takich
rozwiązań, jednak ewentualna zmiana przepisów w tym zakresie musi być
poprzedzona wszechstronną analizą wszelkich aspektów takich zmian,
zwłaszcza skutków finansowych, jak również możliwości organizacyjnych.
Należy bowiem wskazać, że w bieżącym roku do zdawania egzaminu
radcowskiego jest uprawnionych około 1200 aplikantów, a egzamin będzie
przeprowadzało jednocześnie 26 komisji w różnych miastach Polski. Na
identycznych zasadach i w tym samym czasie zostanie przeprowadzony
egzamin adwokacki, do zdawania którego uprawnionych jest ponad 700
aplikantów w 14 komisjach egzaminacyjnych. W kolejnych latach liczby
aplikantów uprawnionych do przystąpienia do egzaminów będą coraz wyższe
(przykładowo, na III roku aplikację adwokacką i radcowską odbywają obecnie
4333 osoby, na II roku – 1457, natomiast na I roku – 9130 osób, a zatem w 2013
r. do egzaminów przystąpi ok. 10 000 osób).
Z poważaniem
źródło: http://orka.sejm.gov.pl/izo6.nsf/www1/i15380o0/$File/i15380o0.pdf