PORADNIK spadkobiercy/spadkodawcy --> Sądowy DZIAŁ SPADKU
SĄDOWY DZIAŁ SPADKU
Dział spadku może też nastąpić w drodze orzeczenia sądowego, tj. Postanowienia.
Do sądu spadkobiercy zwracają się w dwóch przypadkach:
a) kiedy jest zgoda między spadkobiercami co do podziału składników masy spadkowej, ale bardziej zależy im na ograniczeniu kosztów związanych z podziałem niż na czasie związanym z sądowym działem spadku,
b) kiedy brak jest zgody między współspadkobiercami i jedynie sąd może rozstrzygnąć spór i dokonać podziału.
Celem działu spadku jest definitywny fizyczny podział i rozliczenie masy spadkowej między uprawnionymi spadkobiercami, czyli określenie sched spadkowych poszczególnych spadkobierców.
Przed przeprowadzeniem działu spadku spadkobiercy pozostają współwłaścicielami majątku, który pozostawił spadkodawca.
Sytuacja taka często jednak szybko staje się niekomfortowa dla wszystkich (bądź przynajmniej) części współwłaścicieli.
Dlatego należy przeprowadzić dział spadku (podział majątku spadkowego)
Dział spadku powoduje:
a) skutki faktyczne - polegające na tym, że majątek objęty dotychczas wspólnością, przestaje istnieć jako całość,
b) skutki prawne - polegające przede wszystkim na tym, że:
- do majątków osobistych poszczególnych spadkobierców wchodzą przyznane im prawa majątkowe;
-
zmienia się odpowiedzialność za długi spadkowe, tj. od chwili działu spadku każdy z dotychczasowych współspadkobierców odpowiada za długi samodzielne, w stosunku do wielkości przysługującego mu udziału.
Sąd właściwy
Sądem właściwym w sprawach o dział spadku jest
sąd rejonowy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (wydział cywilny), niezależnie od tego, jaka jest wartość majątku spadkowego.
Jeżeli miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce nie da się ustalić, sądem właściwym będzie sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku powyższych podstaw sądem spadku jest sąd rejonowy dla m.st. Warszawy.
Na żądanie uczestnika postępowania sąd może (nie musi) przekazać sprawę sądowi rejonowemu, w którego okręgu znajduje się spadek lub jego znaczna część, albo sądowi, w którego okręgu mieszkają wszyscy spadkobiercy.
Sąd rejonowy orzeka w sprawach o dział spadku w pierwszej instancji. Od orzeczenia tego sądu przysługuje środek zaskarżenia, czyli apelacja, którą wnosi się do właściwego sądu okręgowego za pośrednictwem tego sądu rejonowego.
Opłata za wniosek o dział spadku
Opłata ta – w odróżnieniu od wielu innych spraw cywilnych –
jest stała i nie zależy od wartości majątku, który będzie dzielony pomiędzy spadkobierców.
Wysokość opłaty sądowej w sprawie o dział spadku
wynosi (zgodnie z art. 51 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych):
500 zł – od wniosku o dział spadku;
300 zł – jeżeli zawiera on zgodny projekt działu spadku;
1000 zł – od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności;
600 zł – od wniosku, jeżeli zawiera on zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności.
Jeśli jest zgoda wszystkich spadkobierców co do sposobu podziału, to należy wyraźnie we wniosku wskazać, że jest to zgodny wniosek o dział spadku, aby opłata była niższa.
Opłata może zostać dokonana w znakach opłaty sądowej lub też na rachunek bankowy sądu.
Opłata ta musi być uiszczona wraz z wnioskiem, tj. na wniosku muszą zostać naklejone znaki opłaty sądowej lub też do wniosku powinien zostać dołączony dowód opłaty dokonanej ma rachunek bankowy.
Sposoby sądowego działu spadku
Spadkobiercy mogą w sądzie zgłosić gotową propozycje podziału. W sytuacji, gdy strony doszły do porozumienia i są w stanie przedstawić sądowi
zgodne stanowisko co do sposobu podziału majątku, sąd co do zasady przychyla się do tego stanowiska. Odrzuci jednak – nawet zgodną propozycję podziału – jeżeli podział byłby sprzeczny z prawem bądź godził w interesy osób uprawnionych do spadku.
W razie
braku zgodności, sąd sam dokona podziału, biorąc pod uwagę m.in.:
* sposób korzystania przez spadkobierców majątkiem,
* wpływ tego korzystania na jego podział.
Sąd dzieląc spadek wyrównuje różnice wartości działów spadku przez dopłaty pieniężne.
Sąd może dokonać podziału spadku na następujące sposoby:
- podział fizyczny wszystkich przedmiotów (lub praw) wchodzących w skład spadku, czyli rozdzielenie ich pomiędzy wszystkich spadkobierców proporcjonalnie do przysługujących im udziałów w spadku, ewentualnie zasądzenia dopłat pieniężnych w wypadku, gdy wartość określonego przedmiotu nie odpowiada wartości udziału;
- przyznanie przedmiotów (lub praw) jednemu bądź kilku spadkobiercom, z koniecznością ustalenia obowiązku spłaty pozostałych spadkobierców;
- podział cywilny składników majątkowych, czyli sprzedaż majątku spadkowego i rozdzielenie sumy uzyskanej ze sprzedaży pomiędzy wszystkich spadkobierców proporcjonalnie do ich udziałów spadkowych. Następuje on najczęściej, gdy przedmiotem należącym do spadku jest rzecz niepodzielna a żaden ze spadkobierców nie jest w stanie ponieść kosztów spłat i dopłat. Podział cywilny polega na komorniczej sprzedaży określonej rzeczy, a następnie, po potrąceniu kosztów sprzedaży, podziale uzyskanej sumy pieniężnej pomiędzy spadkobierców w stosunku do wielkości ich udziałów.
Strony postępowania
Postępowanie o dział spadku jest postępowaniem nieprocesowym. Osoba (osoby) inicjująca postępowanie, to
wnioskodawca. Pozostałe osoby (spadkobiercy), to
uczestnicy takiego postępowania.
Postępowanie o dział spadku może zostać wszczęte zarówno na zgodny wniosek wszystkich współspadkobierców, jak i na wniosek tylko jednego lub kilku z nich.
Osoby, które mogą wystąpić z wnioskiem o dział spadku przed sądem to:
- każdy spadkobierca,
- nabywca udziału w spadku,
- spadkobierca spadkobiercy lub spadkobierca nabywcy udziału w spadku,
- wierzyciel spadkobiercy, jeśli dokona zajęcia praw spadkowych dłużnika w drodze egzekucji,
- prokurator,
- Rzecznik Praw Obywatelskich.
Z żądaniem sądowego działu spadku nie mogą wystąpić natomiast:
- spadkobiercy, którzy odrzucili spadek,
- spadkobiercy uznani za niegodnych dziedziczenia,
- spadkobiercy ustawowi, którzy zrzekli się dziedziczenia,
- spadkobierca - małżonek wyłączony od dziedziczenia,
- spadkobierca, który zbył swój udział w spadku,
- zapisobierca zwykły,
- zapisobierca windykacyjny.
Uczestnikiem postępowania jest zainteresowany, a więc każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania o dział spadku, jeśli weźmie udział w sprawie.
Do uczestników postępowania o dział spadku należą przede wszystkim:
- pozostali spadkobiercy, o ile nie odrzucili spadku, nie zostali uznani za niegodnych dziedziczenia lub nie zrzekli się dziedziczenia,
- nabywca udziału w spadku,
- prokurator,
- Rzecznik Praw Obywatelskich,
- zapisobierca,
- wykonawca testamentu.
Wniosek o dział spadku
Postępowanie o dział spadku rozpoczyna się od wniesienia wniosku do sądu.
We wniosku o dział spadku, w jego treści należy:
- wymienić uczestników postępowania,
- powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia,
- wskazać co wchodzi w skład spadku (np. samochód, pieniądze zgromadzone na rachunku bankowym…),
- przedstawić - jeśli w skład spadku wchodzi nieruchomość - dowody stwierdzające, że nieruchomość stanowiła własność spadkodawcy (odpis z księgi wieczystej, odpis aktu notarialnego),
- wskazać proponowany przez siebie sposób dokonania podziału wymienionych składników.
Strony postępowania powinny wyjaśnić w jaki sposób korzystały ze spadku dotychczas i wymienić inne okoliczności, które mogą wpłynąć na rozstrzygnięcie co każdy ze współspadkobierców/uczestników ma otrzymać ze spadku.
Czynności podejmowane przez sąd
W pierwszej kolejności sąd dokonuje ustalenia:
- składu majątku spadkowego
- powinien obejmować całą masę spadkową, a jedynie w niektórych sytuacjach można domagać się podziału części spadku (np. jeżeli istnieją wątpliwości czy wszystkie rzeczy określone jako spadek należały do spadkodawcy);
- bazą ustalenia majątku spadkowego jest spis inwentarza (jeżeli został on sporządzony), oraz oświadczenia złożone przez spadkobierców/ uczestników postępowania oraz przedstawione przez nich dowody,
- wartości majątku spadkowego
- w tym celu sąd bierze pod uwagę skład (stan) spadku w chwili śmierci spadkodawcy, a ceny z chwili dokonywania działu;
- wlicza się również wartość otrzymanych przez spadkobierców darowizn, o ile nie zostały one w umowie darowizny wyłączone od obowiązku zaliczenia na schedę spadkową;
- gdy uczestnicy postępowania zgodnie określą wartość przedmiotów spadkowych, jest ona dla sądu wiążąca;
- w sytuacji zaistnienia sporu co do kwestii wartości przedmiotów spadkowych zostaje ona ustalona na postawie opinii biegłego,
- schedy spadkowej przypadające poszczególnym spadkobiercom oraz wysokość ewentualnych spłat i dopłat.
Ponadto, w postępowaniu działowym sąd:
- rozstrzyga o istnieniu zapisów zwykłych, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku; sąd nie orzeka jednak o wydaniu rzeczy objętej zapisem, ani o przeniesieniu na zapisobiercę zwykłego zapisanego prawa,
- rozstrzyga o rozliczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania przedmiotów spadkowych, pobranych pożytkach czy też poczynionych nakładów i spłaconych długów,
- zalicza darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz spadkobiercy,
- rozstrzyga spory o istnienie uprawnienia do żądania działu spadku oraz spory między współspadkobiercami o to, czy dany przedmiot należy do spadku.
Wnioski dowodowe
Wnioski dowodowe, to dowody na poparcie swoich twierdzeń. W celu wskazania sądowi oraz innym osobom faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy strona musi złożyć więc wniosek dowodowy.
Dowody pozwolą na ustalenie zarówno składu masy spadkowej jak i wartości składników masy spadkowej.
Dowodami w sprawach cywilnych są:
- dokumenty (urzędowe i prywatne),
- zeznania świadków,
- opinie biegłych,
- oględziny,
- przesłuchanie stron,
- tzw. inne środki dowodowe, do których należą m.in. dowód z filmu, fotokopii, fotografii, planów, rysunków oraz płyt lub taśm dźwiękowych i innych przyrządów utrwalających albo przenoszących obrazy lub dźwięki, np. sms, wydruk komputerowy czy nagranie z dyktafonu - nie jest to katalog zamknięty, gdyż sposób przeprowadzenia dowodu innymi środkami dowodowymi może określić sąd, zgodnie z ich charakterem, stosując odpowiednio przepisy o dowodach.
Przykłady „zastosowania”
Jeśli zaniedbało się sprawę uregulowania spraw spadkowych, to istotnym dowodem mogą okazać się zeznania
świadków lub/i
zdjęcia,
filmy, które opowiedzą/pokarzą stan przedmiotów masy spadkowej na moment otwarcie spadku (data śmierci spadkodawcy).
-> składając wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań danych świadków, należy koniecznie wskazać adres, na który wysłane zostanie wezwanie do świadka – najczęściej jest to adres zamieszkania świadka, ale w przypadku dowodu z zeznań świadka będącego np. urzędnikiem, można wskazać adres pracy takiej osoby, upewniając się uprzednio, że osoba nadal pracuje we wskazanym miejscu,
-> osoba wezwana do sądu jako świadek nie może nie pojawić się w sądzie na takie wezwanie pod rygorem ukarania karą grzywny, a nawet doprowadzenia przez policję.
Często strony postępowania mają zupełnie różne wyobrażenie co do wartości przedmiotów majątku spadkowego, tj. ruchomości i nieruchomości. W takiej sytuacji sąd będzie musiał skorzystać z
biegłego, który w swojej opinii określi wartość nieruchomości lub/i ruchomości.
-> może okazać się, że w danym postępowaniu występować musi więcej niż jeden biegły, np.:
* biegły rzeczoznawca od wyceny nieruchomości,
* biegły rzeczoznawca od wyceny ruchomości(np. samochodu, mebli),
* biegły rzeczoznawca od wyceny „innych” elementów masy spadkowej jak np. zbiory monet, znaczków,
* biegły geodeta, gdy dział spadku obejmuje fizyczny podział nieruchomości,
* biegły od rolnictwa, gdy dział dotyczy nieruchomości rolnej,
* biegły od finansów, gdy dział dotyczy środków finansowych zlokalizowanych na różnych lokatach/funduszach lub będących w walucie obcych,
-> należy pamiętać, że taka opinia nawet tylko jednego biegłego, to dodatkowy koszt (od kilkuset złotych do kilku tysięcy złotych) dla stron – no i powoduje wydłużenie czasu trwania postępowania nawet o kilka-kilkanaście miesięcy.
Istotnym dowodem mogą okazać się
dokumenty, np. potwierdzające własność lub stan rachunku bankowego na dany istotny moment. Nawet jeśli strona postępowania nie jest w posiadaniu danego dokumentu i sama nie jest w stanie takiego dokumentu „wydobyć”, to może złożyć wniosek, aby to sąd zwrócił się do wskazanego urzędu/instytucji/banku o przekazanie danego dokumentu/informacji.
Nieruchomość przedmiotem działu spadku i zniesienia współwłasności
Najczęściej przyczyną największego sporu między spadkobiercami jest pozostawiona przez spadkodawcę nieruchomość (a więc np. mieszkanie, działka, ale też np. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego), w przypadku której sprawa się komplikuje.
Po pierwsze, jeśli przedmiotem działu spadku jest nieruchomość, w każdym wypadku niezbędne jest udowodnienie prawa własności nieruchomości spadkowej.
Po drugie, utrzymywanie nieruchomości wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów (wydatków). Często też tylko jeden (ewentualnie kilkoro) spośród spadkobierców mieszka w tej nieruchomości, a pozostali spadkobiercy nie mają w praktyce nawet możliwości sporadycznego korzystania z tej nieruchomości.
Należy wiedzieć, że pożytki wynikające ze wspólnej nieruchomości przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów; w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą
wydatki i
ciężary związane ze wspólną nieruchomością.
Tak więc zasadą jest, że
wszyscy właściciele są zobowiązani uczestniczyć w kosztach utrzymania nieruchomości będącej ich współwłasnością, przy czym obowiązek ten obciąża właścicieli niezależnie od tego czy na co dzień korzystają z nieruchomości czy też faktycznie mieszkają w innym miejscu.
Warto jednak pamiętać, że właściciele, którzy nie korzystają na co dzień z nieruchomości mogą podnosić, iż powinni w mniejszym stopniu uczestniczyć w kosztach utrzymania nieruchomości albowiem mieszkający właściciele w większym stopniu korzystają z przedmiotu współwłasności, a w związku z tym osiągają większe pożytki.
Pod pojęciem wydatków należy rozumieć koszty wynikającej z normalnej eksploatacji rzeczy i zasad prawidłowej gospodarki (np. opłaty z tytułu eksploatacji nieruchomości, wydatki na usprawiedliwione remonty, renowację, naprawy). Nie można żądać zwrotu wydatków, które służą tylko dla wygody współwłaściciela zamieszkującego wspólną nieruchomość.
Natomiast
przez ciężary związane z nieruchomością należy rozumieć świadczenia o charakterze publicznoprawnym obciążające współwłaścicieli ze względu na nieruchomość, będące przedmiotem współwłasności (np. podatki).
W takiej sytuacji koniecznością staje się przeprowadzenie działu spadku i zniesienia współwłasności.
Z żądaniem zniesienia współwłasności może wystąpić każdy ze współwłaścicieli. Roszczenie o zniesienie współwłasności nie ulega przedawnieniu i może zostać podniesione przez uprawnionego w każdym czasie.
Jeśli już dochodzi do sprawy spadkowej, to często okazuje się, że stanowiska stron są rozbieżne i zdarza się, że np.:
- wszyscy spadkobiercy są zainteresowani „przejęciem” całej nieruchomości na własność, albo
- żaden ze spadkobierców nie jest zainteresowany tą nieruchomością, czy też
- żaden ze spadkobierców nie jest w stanie spłacić pozostałych.
Sposoby zniesienia współwłasności:
-> jeśli nieruchomość można podzielić zgodnie z prawem na dwie/kilka odrębnych nieruchomości, to sąd zapewne będzie dążył do takiego rozwiązania,
-> w tym wariancie współwłaściciele otrzymają na wyłączną własność jedną z „nowych” nieruchomości powstałych po podziale pierwotnej nieruchomości,
-> jeśli te nowopowstałe nieruchomości będą mieć różną wartość, to sąd w razie takiej potrzeby zasądzi wyrównanie tych różnic w formie pieniężnej (przy dokonywaniu takiego podziału i zasądzaniu dopłat, sąd uwzględni, jakie udziały w spadku przysługują poszczególnym spadkobiercom, w sytuacji, gdy udziały te nie zawsze są równe)
- przyznanie nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli
-> jeśli nieruchomości nie można zgodnie z prawem podzielić z uwagi na jej wielkość,
-> osoba, na rzecz której zostanie przyznana nieruchomość będzie miała obowiązek dokonać odpowiednich spłat na rzecz pozostałych byłych współwłaścicieli
- komornicza sprzedaż licytacyjna
-> następuje, gdy strony nie są w stanie się porozumieć,
-> najmniej korzystne rozwiązanie dla spadkobierców (współwłaścicieli) – do uzyskania cena dużo niższa niż wartość rynkowa nieruchomości
Jeśli w wyniku dokonaniu sądowego działu spadku ustalona została konieczność określonych spłat lub dopłat, sąd oznacza:
- termin oraz sposób ich uiszczenia,
- wysokość odsetek oraz termin ich uiszczenia,
- sposób zabezpieczenia spłat i dopłat, jeśli istnieje taka potrzeba.
Sąd może także rozłożyć spłatę dopłat lub spłat na raty, jednak na czas nie dłuższy niż dziesięć lat.
