Postanowienie
Sądu Najwyższego
z dnia 18 września 2002 r.
III CKN 326/01
1. Bezpośredniość stosowania Konstytucji nie oznacza kompetencji do kontroli konstytucyjności obowiązującego ustawodawstwa przez Sądy. Przepis art. 188 Konstytucji zastrzega orzekanie w tych sprawach do wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego.
2. Przedstawienie pytania prawnego Trybunałowi co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją jest możliwe wówczas, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Jest przy tym oczywiste, iż przedstawienie pytania prawnego może nastąpić wówczas, gdy sąd rozstrzygający sprawę uzna, że istnieją uzasadnione wątpliwości co do zgodności danego aktu normatywnego z Konstytucją.
LEX nr 56898
56898
Dz.U.1997.78.483: art. 188; art. 193
Skład orzekający
Przewodniczący: SSN Hubert Wrzeszcz.
Sędziowie SN: Gerard Bieniek (sprawozdawca), Bronisław Czech.
Uzasadnienie faktyczne
W dniu 21.11.2000 r. notariusz prowadząca Kancelarię Notarialną w K. odmówiła Krzysztofowi G. - działającemu w imieniu własnym oraz w imieniu Ady Marii W. sporządzenia aktu notarialnego obejmującego umowę sprzedaży udziału przysługującego Adzie Marii W. we współwłasności nieruchomości. Odmowę uzasadniono tym, iż Krzysztof G. nie przedłożył zaświadczenia względnie zezwolenia właściwego urzędu skarbowego w trybie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 28.07.1983 r. o podatku od spadków i darowizn oraz oświadczył, iż podatek od nabycia udziału we współwłasności nieruchomości nie został przez Adę Marię W. uiszczony.
Zażalenie wniesione na tę odmowę przez Adę Marię W. Sąd Okręgowy w K. oddalił postanowieniem z dnia 22.01.2001 r. stwierdzając, iż notariusz zastosowała się do treści art. 19 ust. 6 powołanej wyżej ustawy i zasadnie odmówiła sporządzenia aktu notarialnego.
Orzeczenie to zaskarżyła kasacją Ada Maria W. Jako podstawy kasacji wskazała naruszenie art. 5 k.c. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz przepisów art. 7, 8 ust. 1, 21, 31 ust. 3 oraz 64 Konstytucji RP przez niewłaściwe zastosowanie sprzecznego z tymi przepisami konstytucyjnymi - art. 19 ust. 6 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Wskazując na powyższe wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia względnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie prawne
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podstawowe znaczenie w niniejszej sprawie ma zarzut sprzeczności przepisu art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 28.07.1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. Nr 45, poz. 207 z późn. zm.) z przepisami Konstytucji, tj. art. 7, 8 ust. 1, 21, 31 ust. 3 oraz art. 64. Dostrzegając tę sprzeczność wnosząca kasację wnioskuje, aby Sąd Najwyższy w trybie art. 193 Konstytucji przedstawił pytanie prawne co do zgodności przepisu art. 19 ust. 6 ustawy o podatku od spadków i darowizn z Konstytucją.
Podejmując ten problem należy wstępnie zwrócić uwagę na dwie kwestie: Po pierwsze, skład orzekający Sądu Najwyższego w pełni podziela utrwalone stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone najpełniej w wyroku pełnego składu z dnia 31.01.2001 r., P 4/94, iż w żadnym wypadku podstawą odmowy zastosowania przez Sąd przepisów ustawowych (...) nie może być zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji, wyrażono w art. 8 ust. 2. Bezpośredniość stosowania Konstytucji nie oznacza kompetencji do kontroli konstytucyjności obowiązującego ustawodawstwa przez Sądy. Przepis art. 188 Konstytucji zastrzega orzekanie w tych sprawach do wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. Po wtóre, przedstawienie pytania prawnego Trybunałowi co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją jest możliwe wówczas, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Jest przy tym oczywiste, iż przedstawienie pytania prawnego może nastąpić wówczas, gdy sąd rozstrzygający sprawę uzna, że istnieją uzasadnione wątpliwości co do zgodności danego aktu normatywnego z Konstytucją.
Przyjmując za punkt wyjścia to ostatnie stwierdzenie należy zatem rozważyć, czy istotnie mogą powstać uzasadnione wątpliwości co do zgodności przepisu art. 19 ust. 6 ustawy o podatkach od spadków i darowizn ze wskazanymi przez wnoszącą kasację przepisami Konstytucji, tj. art. 7, 8 ust. 1, 21, 31 ust. 3 i 64. Treść przepisu art. 19 ust. 6 powołanej ustawy jest jednoznaczna. Stwierdza on, iż jeżeli przedmiotem aktu notarialnego, który ma być sporządzony, lub dokumentu, co do którego notariusz ma uwierzytelnić podpis, ma być zbycie lub obciążenie rzeczy i praw majątkowych uzyskanych przez zbywcę w drodze spadku lub zasiedzenia, notariusz może sporządzić akt lub uwierzytelnić własnoręczność podpisu tylko za uprzednią zgodą urzędu skarbowego lub po stwierdzeniu, że należny podatek od nabycia własności tych rzeczy i praw majątkowych został uiszczony. Jeśli wnosząca kasację zarzuca, iż przepis ten jest niezgodny z art. 7 w związku z art. 8 ust. 1 Konstytucji, to trudno ten zarzut podzielić, skoro art. 7 Konstytucji stanowi, iż organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (notariusz nie jest organem władzy publicznej) zaś art. 8 ust. 1 Konstytucji stwierdza, iż Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Nie sposób dopatrzeć się tu jakiejkolwiek niezgodności. Podobnie należy ocenić zarzut niezgodności z art. 21 Konstytucji ("Rzeczypospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia; wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za stosownym odszkodowaniem"). Pozostałe przepisy Konstytucji wskazane przez wnoszącą kasację, tj. art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 3, stwierdzają, iż własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w takim zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności (art. 64 ust. 3) oraz iż ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, dla wolności i praw innych osób; ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw (art. 31 ust. 3).
Jeśli zatem wnosząca kasację zarzuca niezgodność art. 19 ust. 6 ustawy o podatku od spadków i darowizn z art. 31 ust. 3 i 64 ust. 3 Konstytucji, to winna zwrócić uwagę na następujące kwestie:
Po pierwsze, przepis art. 19 ust. 6 ustawy o podatku (...) adresowany jest do notariusza. Uzależniono w nim możliwość sporządzenia m.in. aktu notarialnego co do zbycia rzeczy lub praw nabytych przez zbywcę w drodze spadku lub zasiedzenia od stwierdzenia, iż należny podatek został uiszczony bądź uzyskanie uprzedniej zgody urzędu skarbowego. Jest to konstrukcja nawiązująca do art. 7 § 1 Prawa o notariacie, w której przyjęto, iż notariusz jako płatnik pobiera podatki i opłaty skarbowe. Jeżeli przepis art. 19 lub 6 ustawy miałby ograniczać notariusza w swobodzie sporządzenie umów w formie aktu notarialnego, to godzi się zauważyć, iż nie sposób uznać, aby to ograniczenie dotyczyło wolności i praw notariusza. Należy też podnieść, iż zgodnie z art. 7 § 2 Prawa o notariacie - notariusz obowiązany jest uzależnić sporządzenie aktu notarialnego od uprzedniego uiszczenia przez strony należnej opłaty sądowej. W obu zatem przepisach, tj. art. 19 ust. 6 ustawy o podatku od spadków i darowizn, jak i art. 7 § 2 Prawa o notariacie, w istocie chodzi o to, aby notariusz będący płatnikiem, w imię bezpieczeństwa obrotu i porządku publicznego, prawidłowo realizował ustawowe obowiązki płatnika tak, aby nie były uszczuplone należności Skarbu Państwa.
Po wtóre, jeżeli wnosząca kasację dopatruje się w treści art. 19 ust. 6 ustawy o podatku od spadków i darowizn ograniczenie jej prawa rozporządzenia własnością nieruchomości (czynność taka wymaga pod rygorem nieważności formy aktu notarialnego), to ograniczenie takie wprowadziła przecież ustawa, a przecież ustawowe ograniczenie własności dopuszcza art. 64 ust. 3 Konstytucji, jak i ogólny przepis art. 31 ust. 3. W żaden zaś sposób nie można uznać, aby ograniczenie zawarte w art. 19 ust. 6 ustawy w podatkach (...) naruszało istotę własności lub też istotę wolności i praw.
Reasumując stwierdzić należy, iż brak podstaw do tego, aby w tej sytuacji istniały uzasadnione wątpliwości, które mogłyby skłonić Sąd Najwyższy do przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego odnośnie zgodności art. 19 ust. 6 ustawy o podatku (...) z Konstytucją.
Chybiony jest oczywiście zarzut naruszenia przepisu art. 5 k.c., który w niniejszej sprawie w ogóle nie znajduje zastosowania. Nie sposób przecież konstruować po stronie wnoszącej kasację - roszczenia, którego realizacja mogłaby - w okolicznościach sprawy - być uznana za nadużycie prawa.
W konsekwencji należy stwierdzić, iż kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, co skutkuje jej oddaleniem (art. 39312 k.p.c.).